به گزارش حامیان دولت به نقل از محمد هاشمی روز چهارشنبه در گفت‌وگو با خبرنگار سلامت ایرنا درباره چالش‌های زنجیره تامین دارو در شرایط جنگی و تحریم‌ها افزود: تامین دارو از مهم‌ترین مولفه‌های حفظ سلامت عمومی در شرایط بحرانی است. زنجیره تامین دارو مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته از تامین ارز، واردات مواد اولیه، تولید، توزیع و پوشش بیمه‌ای است و اختلال در هر یک از این بخش‌ها می‌تواند بر دسترسی بیماران به دارو اثر بگذارد. از این رو، مدیریت بازار دارو نیازمند همکاری هماهنگ دستگاه‌های مسئول و توجه هم‌زمان به استمرار تولید و قدرت خرید مردم است.
ارز دارو و دلایل افزایش قیمت‌ها
سخنگوی سازمان غذا و دارو درباره وضعیت ارز دارو و علت افزایش قیمت‌های دارو اظهار کرد: در بررسی وضعیت ارزی دارو باید میان ارز ترجیحی، سایر منابع ارزی مورد استفاده در زنجیره تامین و هزینه نهایی تولید و واردات تفاوت قائل شد. برخورداری بخشی از زنجیره دارو از حمایت ارزی به معنای ثابت ماندن همه هزینه‌های تامین نیست.
وی افزود: قیمت تمام‌شده دارو علاوه بر نرخ ارز، از هزینه مواد اولیه، مواد حدواسط، مواد جانبی، بسته‌بندی، دستمزد، حمل‌ونقل و تامین مالی تاثیر می‌پذیرد. در شرایط جنگی و محدودیت‌های تجاری نیز دشوار شدن انتقال پول و افزایش هزینه یا زمان حمل محموله‌ها می‌تواند فشار بیشتری بر زنجیره تامین وارد کند.
سخنگوی سازمان غذا و دارو اضافه کرد: افزایش هزینه‌های تولید نباید بدون بررسی و ضابطه به بیمار منتقل شود. قیمت‌گذاری باید بر اساس هزینه‌های مستند و ضوابط مربوط انجام شود و هم‌زمان، پوشش بیمه‌ای متناسب با تغییر قیمت‌ها مورد توجه قرار گیرد تا افزایش هزینه دارو به مانعی برای ادامه درمان تبدیل نشود.
چالش نقدینگی و بدهی‌های زنجیره تامین دارو
هاشمی درباره مشکلات نقدینگی صنعت داروسازی و بدهی‌های انباشته زنجیره تامین از جمله رقم حدود ۳۰۰ همت مطرح‌شده، بیان کرد: کمبود نقدینگی یکی از چالش‌های مهم صنعت داروست و تاخیر در پرداخت مطالبات می‌تواند توان شرکت‌های تولیدی و توزیعی را برای ادامه فعالیت کاهش دهد.
وی ادامه داد: وقتی مطالبات شرکت‌های دارویی از مراکز درمانی، داروخانه‌ها یا سایر اجزای زنجیره وصول نمی‌شود و پرداخت‌های بیمه‌ای نیز با تاخیر همراه است، شرکت‌ها برای خرید مواد اولیه و تامین هزینه‌های تولید با محدودیت مواجه می‌شوند. در چنین شرایطی، حتی وجود ظرفیت تولید نیز بدون دسترسی به منابع مالی کافی نمی‌تواند استمرار عرضه را تضمین کند.
سخنگوی سازمان غذا و دارو افزود: تسویه هدفمند مطالبات معوق، تامین سرمایه در گردش، استفاده از ابزارهای تامین مالی کوتاه‌مدت، پرداخت به‌موقع مطالبات بیمه‌ای و تسریع در تامین ارز از جمله اقداماتی است که می‌تواند به کاهش فشار مالی بر زنجیره تامین کمک کند.
وی اظهار کرد: درباره رقم بدهی‌ها نیز لازم است تاریخ محاسبه، اجزای بدهی و میزان مطالبات قطعی مشخص باشد تا منابع محدود بر اساس اولویت‌های واقعی، به‌ویژه داروهای حیاتی و اقلام فاقد جایگزین مناسب، تخصیص یابد.
تامین دارو در شرایط محاصره اقتصادی و اختلال مسیرهای تجاری
هاشمی درباره راهکارهای مقابله با محدودیت‌های تجاری و امکان استفاده از مسیرهای فوری گمرکی گفت: تامین دارو در شرایط تحریم و جنگ تنها به خرید محصول محدود نمی‌شود، بلکه امکان انتقال پول، حمل‌ونقل، ترخیص و رساندن محموله به محل مصرف نیز اهمیت دارد.
وی ادامه داد: اختلال در مسیرهای مستقیم تامین می‌تواند زمان و هزینه واردات را افزایش دهد. به همین دلیل، تنوع‌بخشی به مبادی تامین، بررسی مسیرهای جایگزین حمل‌ونقل، اولویت‌بندی محموله‌های ضروری و هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول برای تسریع در ترخیص دارو و مواد اولیه اهمیت دارد.
سخنگوی سازمان غذا و دارو افزود: محموله‌های حیاتی باید بر اساس فوریت درمانی و وضعیت موجودی مدیریت شوند و فرآیندهای اداری مرتبط با تامین و ترخیص آن‌ها تا حد امکان تسهیل شود؛ البته این تسهیل نباید به حذف الزامات مربوط به اصالت، کیفیت و ایمنی دارو منجر شود.
وی ادامه داد: استفاده از ذخایر راهبردی و شناسایی زودهنگام اقلامی که احتمال اختلال در تامین آن‌ها وجود دارد نیز در کاهش آثار محدودیت‌های خارجی موثر است. در این زمینه، ارزیابی نتیجه اقدامات باید بر اساس زمان واقعی تامین و دسترسی مراکز درمانی به دارو انجام شود.
شفافیت و مدیریت تعارض منافع در صنعت دارو
هاشمی درباره مباحث مطرح‌شده پیرامون تعارض منافع در حوزه دارو اظهار کرد: تصمیم‌های مربوط به صدور مجوز، قیمت‌گذاری، واردات، تولید و تخصیص منابع، آثار اقتصادی قابل‌توجهی دارند؛ بنابراین شفافیت در فرآیندها و مدیریت تعارض منافع برای حفظ سلامت تصمیم‌گیری ضروری است.
وی افزود: تعارض منافع باید بر اساس ضوابط قانونی و شواهد مشخص بررسی شود. هر ارتباط حرفه‌ای یا سابقه فعالیت در صنعت دارو به‌خودی‌خود به معنی تخلف نیست، اما هرجا منفعت شخصی بتواند بر تصمیم عمومی اثر بگذارد، لازم است سازوکارهای پیشگیری، افشا و مدیریت آن به‌درستی اجرا شود.
سخنگوی سازمان غذا و دارو ادامه داد: مجلس می‌تواند از طریق تقویت ضمانت اجرای مقررات، مطالبه گزارش‌های شفاف درباره تصمیم‌های مرتبط با قیمت‌گذاری و تخصیص منابع و اصلاح خلاهای قانونی به مدیریت این موضوع کمک کند.
وی بیان کرد: نظارت موثر باید ضمن جلوگیری از رانت و امتیازهای غیرشفاف، از ایجاد محدودیت‌های غیرضروری برای فعالیت قانونی تولیدکنندگان و تامین‌کنندگان نیز پرهیز کند. هدف نهایی، تصمیم‌گیری شفاف، پاسخ‌گو و مبتنی بر منافع عمومی است.
جایگاه داروی ایرانی در شرایط جنگی
هاشمی درباره ضرورت استفاده از داروهای تولید داخل در شرایط جنگی و محدودیت دسترسی به داروهای خارجی گفت: تقویت تولید داخل یکی از پایه‌های پایداری زنجیره تامین داروست، اما انتخاب دارو باید بر اساس کیفیت، اثربخشی، شواهد علمی و شرایط بالینی بیمار انجام شود.
وی افزود: در مواردی که داروی تولید داخل دارای مجوزهای لازم و کیفیت قابل قبول است و از نظر علمی برای بیمار مناسب تشخیص داده می‌شود، استفاده از آن می‌تواند به استمرار درمان و کاهش آسیب‌پذیری زنجیره تامین کمک کند.
سخنگوی سازمان غذا و دارو بیان کرد: در مقابل، اگر شرایط بالینی بیمار یا شواهد علمی ضرورت استفاده از فرآورده مشخصی را ایجاب کند، تصمیم‌گیری درباره جایگزینی باید با نظر پزشک و بر اساس ضوابط تخصصی انجام شود. نمی‌توان همه داروهای ایرانی و خارجی را در تمام شرایط برای همه بیماران کاملا قابل جایگزینی دانست.
وی اظهار کرد: حمایت از تولید داخل به معنی محدود کردن غیرمنطقی حق درمان بیمار نیست، بلکه هدف آن افزایش توان کشور برای تامین مستمر داروهای باکیفیت و کاهش وابستگی‌های پرخطر است.
تامین داروهای بیماران خاص و مقابله با بازار سیاه
هاشمی با اشاره به حساسیت تامین دارو برای بیماران خاص و صعب‌العلاج، اظهار کرد: در مورد این بیماران، استمرار درمان و دسترسی به‌موقع به دارو اهمیت ویژه‌ای دارد و مدیریت موجودی باید با توجه به تعداد بیماران، نیاز مراکز درمانی و وضعیت تامین هر قلم انجام شود.
وی افزود: توزیع هدفمند داروهای حساس، رصد موجودی در سطح مناطق و مراکز درمانی و شناسایی زودهنگام اقلام در معرض کمبود می‌تواند از ایجاد اختلال در درمان بیماران جلوگیری کند. همچنین، اطلاع‌رسانی درباره محل عرضه دارو و هماهنگی میان مراکز درمانی، داروخانه‌ها و شرکت‌های توزیع برای تسهیل دسترسی ضروری است.
سخنگوی سازمان غذا و دارو درباره گزارش‌های مربوط به واسطه‌گری و فروش داروهای خاص در بازار غیررسمی گفت: عرضه خارج از شبکه، گران‌فروشی و هرگونه تخلف در مسیر توزیع باید بر اساس مستندات بررسی و از طریق مراجع قانونی پیگیری شود.
وی ادامه داد: استفاده از سامانه‌های رهگیری، بررسی الگوهای غیرمتعارف خرید و توزیع و تطبیق اطلاعات ثبت‌شده با موجودی واقعی می‌تواند به شناسایی انحراف در زنجیره تامین کمک کند. با این حال، صرف ثبت اطلاعات کافی نیست و نظارت باید در نهایت به بهبود دسترسی بیمار منجر شود. معیار اصلی موفقیت در تامین دارو، صرفا موجود بودن محصول در انبار کشور نیست، بلکه دارو باید در زمان مناسب و از مسیر قانونی به دست بیمار برسد.
دسترسی به داروهای شیمی‌درمانی و مقابله با واسطه‌گری
سخنگوی سازمان غذا و دارو درباره دشواری دسترسی به برخی داروهای خارجی شیمی‌درمانی و پیشنهادهای واسطه‌ها برای تعویض دارو گفت: درمان سرطان از حوزه‌های حساس دارویی است و انتخاب فرآورده باید با توجه به نوع بیماری، مرحله درمان، شرایط بیمار و پروتکل درمانی صورت گیرد.
وی افزود: اگر داروی تولید داخل دارای مجوزهای لازم و کیفیت قابل قبول باشد و پزشک آن را برای بیمار مناسب بداند، می‌تواند گزینه درمانی معتبر باشد. با این حال، تغییر دارو نباید بر اساس توصیه دلالان، انگیزه‌های اقتصادی یا تصمیم‌گیری خارج از چارچوب تخصصی انجام شود.
هاشمی بیان کرد: در مواردی که پزشک بر استفاده از فرآورده مشخصی تاکید دارد، باید وضعیت تامین و امکان دسترسی به آن بررسی شود. همچنین هرگونه عرضه خارج از شبکه رسمی، تردید در اصالت دارو یا واسطه‌گری غیرمجاز باید مورد رسیدگی قرار گیرد.
وی ادامه داد: اطلاع‌رسانی شفاف درباره موجودی داروهای مورد نیاز بیماران سرطانی، نظارت بر مسیر توزیع و تقویت پوشش بیمه‌ای داروهای گران‌قیمت از جمله اقداماتی است که می‌تواند فشار بر بیماران را کاهش دهد. بیمار نباید به دلیل محدودیت مالی یا توصیه‌های غیرتخصصی در موقعیتی قرار گیرد که ناچار به پذیرش جایگزینی نامطمئن شود. تصمیم درمانی باید بر مبنای نظر پزشک و شواهد علمی باشد.
مدیریت قیمت دارو در شرایط نوسان نرخ ارز
هاشمی درباره تدابیر سازمان غذا و دارو برای مدیریت قیمت داروهای وارداتی و هزینه تولید داخلی اظهار کرد: قیمت‌گذاری دارو باید با در نظر گرفتن هزینه‌های مستند تامین، تولید و واردات و در چارچوب ضوابط مربوط انجام شود. در داروهای وارداتی، هزینه خرید خارجی، انتقال پول، حمل‌ونقل و ترخیص و در داروهای تولید داخل، قیمت مواد اولیه، مواد جانبی، بسته‌بندی، دستمزد و سایر هزینه‌های تولید بر قیمت تمام‌شده اثر می‌گذارد.
سخنگوی سازمان غذا و دارو ادامه داد: جلوگیری از افزایش قیمت غیرموجه، بررسی مستند هزینه‌ها، بازنگری ضابطه‌مند قیمت‌ها و تامین به‌موقع ارز و منابع مالی از جمله الزامات مدیریت بازار است. در کنار این اقدامات، پوشش بیمه‌ای باید به‌گونه‌ای تقویت شود که تغییر هزینه‌های تامین به افزایش غیرقابل‌تحمل پرداخت از جیب مردم منجر نشود.
کاهش وابستگی به واردات مواد اولیه و حمایت از تولید داخل
هاشمی درباره ضرورت توسعه تولید مواد اولیه دارویی در کشور گفت: تولید داروی نهایی در داخل به معنی خودکفایی کامل در همه مواد موثره، مواد حدواسط، تجهیزات و فناوری‌های موردنیاز نیست. از این رو، برای کاهش آسیب‌پذیری زنجیره تامین باید حلقه‌های وابسته و راهبردی شناسایی شوند. حمایت از سرمایه‌گذاری در تولید مواد اولیه و مواد حدواسط، تسهیل دسترسی تولیدکنندگان به منابع مالی و تجهیزات، توسعه فناوری و ایجاد ذخایر هدفمند برای اقلامی که تامین مجدد آن‌ها زمان‌بر است، می‌تواند به پایداری تولید کمک کند.
سخنگوی سازمان غذا و دارو ادامه داد: تنوع‌بخشی به منابع واردات نیز در کنار توسعه تولید داخلی اهمیت دارد؛ زیرا وابستگی به یک کشور یا مسیر محدود، زنجیره تامین را در برابر اختلال‌های تجاری آسیب‌پذیر می‌کند. کاهش وابستگی به واردات فرآیندی تدریجی است و باید بر اساس اهمیت درمانی داروها، میزان وابستگی، توان فنی کشور و امکان اقتصادی تولید اولویت‌بندی شود. هدف، افزایش تاب‌آوری صنعت دارو و کاهش وابستگی‌های پرخطر است.
رصد کمبودهای دارویی و جلوگیری از انبارسازی و اختلال در توزیع
هاشمی درباره سازوکارهای شناسایی کمبودهای دارویی و جلوگیری از انبارسازی اظهار کرد: مدیریت کمبود مستلزم رصد هم‌زمان موجودی، میزان مصرف، وضعیت تامین و مسیر توزیع است. ممکن است یک دارو در بخشی از زنجیره موجود باشد، اما در منطقه یا مرکز درمانی موردنیاز بیمار در دسترس نباشد. استفاده از سامانه‌های رهگیری، بررسی الگوهای غیرمتعارف خرید و توزیع، تطبیق اطلاعات ثبت‌شده با موجودی واقعی و پیگیری گزارش‌های مردمی می‌تواند به شناسایی نقاط اختلال کمک کند.
سخنگوی سازمان غذا و دارو ادامه داد: در صورت مشاهده اختلاف میان موجودی ثبت‌شده و وضعیت واقعی، لازم است موضوع بررسی شود تا مشخص شود منشأ آن تاخیر در ثبت اطلاعات، جابه‌جایی کالا، اختلال در توزیع یا تخلف احتمالی بوده است. هر اختلاف موجودی را نمی‌توان بدون بررسی احتکار تلقی کرد، اما موارد مستند انبارسازی غیرمجاز، عرضه خارج از شبکه یا خودداری غیرموجه از توزیع باید از طریق مراجع مسئول پیگیری شود.
هاشمی بیان کرد: نظارت موثر زمانی محقق می‌شود که شناسایی اختلال در زنجیره تامین به اقدام عملی، اصلاح مسیر توزیع و دسترسی بهتر بیماران منجر شود.
تسهیل دسترسی بیماران خاص به دارو و کاهش مراجعه‌های اداری
سخنگوی سازمان غذا و دارو در پاسخ به انتقادها درباره انتظار طولانی بیماران برای تایید موجودی برند دارو، مشکلات قراردادهای بیمه تکمیلی و تعدد مراجعه‌های بیماران مبتلا به سرطان گفت: این مسائل از جمله مواردی است که باید از منظر دسترسی واقعی بیمار به دارو بررسی شود. برای بیماری که باید در زمان مشخص شیمی‌درمانی شود، تاخیر در تایید نسخه، اطلاع از موجودی یا پرداخت هزینه می‌تواند فشار قابل‌توجهی ایجاد کند.
وی افزود: در این فرآیند، شناسایی بیمار، تایید نسخه، بررسی موجودی دارو، پوشش بیمه پایه و تکمیلی و تحویل دارو باید تا حد امکان هماهنگ باشد. نبود هماهنگی میان این مراحل می‌تواند حتی در شرایطی که دارو در شبکه توزیع موجود است، دسترسی بیمار را دشوار کند.
هاشمی ادامه داد: تسهیل شناسایی بیماران خاص، اطلاع‌رسانی پیش از مراجعه درباره موجودی دارو، هماهنگی میان مراکز شیمی‌درمانی و داروخانه‌ها و کاهش مراجعه‌های غیرضروری از طریق فرآیندهای الکترونیکی می‌تواند به بهبود وضعیت کمک کند. در مواردی که شرایط بالینی بیمار یا نظر پزشک ضرورت استفاده از فرآورده مشخصی را ایجاب می‌کند، وضعیت تامین آن باید به‌صورت شفاف بررسی شود. همچنین، بیمه‌های پایه و تکمیلی باید برای کاهش تاخیر در تایید هزینه‌ها و تسهیل پرداخت مطالبات با یکدیگر هماهنگ شوند.
وی بیان کرد: بخشی از مشکلات قراردادهای بیمه تکمیلی و فرآیند بازپرداخت هزینه‌ها در حوزه مسئولیت شرکت‌های بیمه و نهادهای مرتبط قرار دارد؛ با این حال، هماهنگی میان همه اجزای نظام سلامت برای کاهش مراجعه‌ها و تسهیل دسترسی بیماران ضروری است.
دسترسی واقعی بیمار، معیار اصلی ارزیابی بازار دارو
هاشمی اظهار کرد: صنعت داروسازی کشور در شرایط دشوار جنگی، تحریم و محدودیت‌های تامین با چالش‌های متعددی مواجه است، اما حفظ ظرفیت تولید و واردات به‌تنهایی برای اطمینان از دسترسی مردم به دارو کافی نیست.
وی افزود: تامین به‌موقع ارز و نقدینگی، پرداخت مطالبات زنجیره تامین، تقویت تولید داخل، تنوع‌بخشی به مسیرهای واردات، نظارت بر توزیع و تقویت پوشش بیمه‌ای باید به‌صورت هم‌زمان دنبال شود.
سخنگوی سازمان غذا و دارو اظهار کرد: در کنار مدیریت محدودیت‌های بیرونی، باید مشکلات داخلی زنجیره تامین نیز به‌صورت شفاف شناسایی و برطرف شود. معیار اصلی موفقیت، دسترسی واقعی بیماران به داروی با کیفیت، ایمن و قابل‌پرداخت در زمان مورد نیاز است.
