به گزارش حامیان دولت به نقل از گروه اقتصادی خبرگزاری فارس؛ «ما با چینیها ملاقات کردیم تا زمانی که تحریمها برقرار است حاضر نیستند با ایران کار کنند.» این جمله به روایت پرتکرار برخی مقامات ایرانی تبدیل شده است.
مقاماتی که همچنان راه حل مشکلات اقتصادی کشور را در توافق با آمریکا و رفع تحریمها جستوجو میکنند؛ حتی پس از آنکه واشنگتن دو بار به ایران حمله کرده است.
اما پشت این روایت یک سؤال مهم پنهان شده است. آیا واقعاً چین حاضر به همکاری با ایران نیست یا مقامات ما بدون شناخت مدل تصمیمگیری این کشور انتظار دارند در چند دیدار سیاسی به توافق برسند و وقتی نتیجه نمیگیرند، ناکامی خود را به پای تحریم و کار نکردن چینیها بنویسند؟
معمای همکاری با چین
موضوع این است که مدل تصمیمگیری چین عمدتاً از پایین به بالاست. یعنی ابتدا کارشناسان نهادهای تخصصی دو کشور باید درباره جزئیات یک طرح مذاکره کنند، محدودیتها و ریسکها را بشناسند و به راهکار اجرایی برسند، پس از آن موضوع برای تصمیمگیری نهایی به مقامات عالی منتقل میشود.
اما ایران بارها مسیر معکوس را رفته است و بهجای شکل دادن به مذاکرات مستمر کارشناسی، بخش مهمی از تلاشها صرف گرفتن وقت ملاقات با مقامات عالی چین و طرح کلی موضوعات و درخواستهای بزرگ همکاری شده است. دیدارهایی که در غیاب مذاکرات کارشناسی و بررسی جزئیات اجرایی در نهایت به نتیجه عملی نرسیدهاند.
محسن کریمی، معاون بینالملل سابق بانک مرکزی، برای توضیح این نقص یک سؤال کلیدی مطرح میکند: «اگر قرار است آقای شی (رئیس جمهور چین) بیاید و با او مذاکره کنید، متن صحبتهایی که آقای شی قرار است در مذاکره با مذاکرهکننده ارشد ما مطرح کند، چیست؟ در حالی که موضوعات مذاکره باید از قبل مشخص شده و درباره آنها چانهزنی کارشناسی صورت گرفته باشد.
او میگوید که باید کمک کنیم در هر موضوعی که چین در آن منفعت دارد، منافعش تأمین شود تا او هم منافع ما را تأمین کند و در نهایت مذاکره و معامله شکل بگیرد.
روایت ناکامی با شرق؛ بهانهای برای بازگشت به غرب؟
در این میان برخی جریانهای متمایل به غرب از همین ناکامی که به دلیل اشتباهی رفتن مسیر حاصل شده برای القای این گزاره استفاده میکنند که چین به دلیل تحریمها حاضر به همکاری با ایران نیست و راهی جز توافق با آمریکا وجود ندارد.
مهدی خراتیان، کارشناس روابط بینالملل با انتقاد از این رویکرد میگوید که «گزارشهای بهشدت سیاهی به مقامات عالی نظام ارائه میشود که با چین و روسیه هیچ کاری نمیتوانیم بکنیم و فقط با آمریکا میشود توافق کرد.»
او تأکید میکند که گفتوگوی راهبردی با چین باید از لایههای پایین و کارشناسی آغاز شود و برخی عمداً این مسیر را فلج میکنند تا در نهایت نتیجه بگیرند که از تعامل با چین چیزی حاصل نمیشود.
دیپلماسی با حضور مقطعی پیش نمیرود
علی صمدزاده دیگر کارشناس روابط بینالملل معتقد است حضور کارشناسان ایرانی در پکن و مسکو نباید مقطعی باشد. او میگوید که از زمان جنگ ۱۲روزه به برخی از آقایان میگفتیم شما برای چه در تهران هستید؟ ارزش حضور شما در تهران صفر است؛ اما حضور و استمرار فعالیت در پکن و مسکو برای انتقال دائمی پیام، ارزش بسیار زیادی دارد.»
به اعتقاد او ایران برای ایجاد جهش در روابط با این دو کشور به تحرک فعال و مستمر نیاز دارد و نمیتواند صرفاً به ظرفیت سفارتخانهها متکی باشد.
چین را نمیتوان با چند دیدار تشریفاتی و چند درخواست بزرگ به همکاری راهبردی کشاند؛ همانطور که نمیتوان ناکامی در مذاکره با پکن را به پای تحریمها نوشت و نتیجه گرفت که تنها راه ایران، توافق با آمریکاست.
مسئله پیش از آنکه به اراده چین برای همکاری مربوط باشد به شیوه تعامل ایران بازمیگردد. وقتی مذاکرات کارشناسی شکل نمیگیرد، منافع مشترک تعریف نمیشود و ارتباطات مستمر از پایین به بالا وجود ندارد طبیعی است که دیدارهای سیاسی هم دستاورد عملی نداشته باشند.
نسخه عبور از بنبست
ایران برای عبور از این بنبست به تغییر رویکرد نیاز دارد که آن هم گفتوگوهای مستمر و حضور فعال کارشناسان در پکن و مسکو و تبدیل توافقهای کلی به طرحهای اجرایی است.
تا زمانی که این مسیر ساخته نشود روایت «با شرق نمیشود کار کرد» بیش از آنکه واقعیت سیاست خارجی چین باشد بازتاب ضعف دیپلماسی و تکرار یک خطای راهبردی در داخل است.
